Yıllardır Türkiye'ye dönüp dönmemeye karar veremiyorsanız, bu bir zayıflık değil. Karar, çoğu zaman sizin elinizde olmayan şeylere bağlıdır. Bu yazıda karar vermeden de bulunduğunuz yerde nasıl yaşamaya başlayabileceğinizi anlatıyorum.
Neden bu kadar uzun süredir karar veremiyorum?
Dönmek ya da kalmak, tek bir karar gibi görünse de aslında birbirine bağlı onlarca kararın toplamıdır: iş, çocuğun okulu, ebeveynin sağlığı, eşin isteği, ekonomik tablo. Bu değişkenlerin bir kısmı kişinin elinde değildir ve sürekli hareket hâlindedir. Elinde olmayan değişkenlere dayalı bir karar, doğası gereği verilemez hâlde kalır.
Bu yüzden "bir türlü karar veremiyorum" cümlesi çoğu zaman kişisel bir zayıflığı değil, kararın yapısını anlatır.
Yine de kişi bunu kendine zayıflık olarak yazar. Kararsızlığı bir karakter kusuru sayar, "ben böyleyim, hep böyleydim" der. Bu yorum, asıl yorucu olan şeyi görmeyi engeller.
Kararın bir de geri dönüşsüz görünen yanı var. Dönmek, yıllarca kurulmuş bir düzeni bırakmak demektir; kalmak ise geride bırakılanı kalıcı olarak kabul etmek. İki seçenek de bir kayıp içerdiği için hangisi seçilirse seçilsin yas gerektirir. Yasa hazır olmayan kişi, karar vermemeyi tercih eder ve bu tercih bilinçli değildir.
Kararsızlık mı yoruyor, yoksa askıda yaşamak mı?
Yorgunluğun kaynağı kararın zorluğu değildir. Yorucu olan, karar verilene kadar hayatı ertelemektir. Kişi kalıcı olmayan bir düzende yaşar: ev geçici, ilişkiler yüzeysel, planlar kısa vadeli tutulur. Bu erteleme durumu yıllarca sürdüğünde, kararın kendisinden çok daha fazla enerji tüketir.
Bu ayrımı yapmak, çalışmanın yönünü tümüyle değiştirir.
Karar odaklı bakıldığında hedef bellidir: artılar eksiler yazılır, kriterler belirlenir, sonuca varılır. Bu yöntem denenir ve çoğu zaman işe yaramaz, çünkü liste her ay değişir. Kişi listeyi yeniden yazar, yine aynı yere gelir ve bu sefer daha da yorulur.
Askıda yaşama odaklı bakıldığında soru değişir. Artık "hangisini seçmeliyim" değil, "karar verilmeden de yaşayabileceğim bir hayat nasıl kurulur" sorulur. Bu soru cevaplanabilir bir sorudur.
Buradaki tezim şu: çoğu kişi için doğru hedef karar vermek değildir. Doğru hedef, kararın verilmesini beklemeden yaşamaya başlamaktır. Karar, hayat kurulduktan sonra çoğu zaman kendiliğinden netleşir ya da önemini kaybeder.
Askıda yaşamak pratikte neye benziyor?
Askıda yaşama, gündelik kararların "nasılsa döneceğim" ya da "belki kalmam" varsayımıyla ertelenmesidir. Ev eşyası alınmaz, duvara delik açılmaz, dil kursuna başlanmaz, derin arkadaşlıklar kurulmaz. Bunların her biri küçük görünür. Toplamı, kişinin bulunduğu yerde kök salmamış olmasıdır ve bu, yalnızlığın en sık görülen sebebidir.
Görüşmelerde bunu sorduğumda gelen örnekler birbirine çok benzer.
Valizin dolabın üstünde durması. Kutuların açılmamış olması. Bir ilişkiye başlamamak, çünkü "yarın gidersem zor olur". İş yerinde uzun vadeli bir projeye girmemek. Doktor değiştirmemek, çünkü esas doktor Türkiye'dedir.
Bu davranışların ortak özelliği şudur: hepsi mantıklıdır. Tek tek bakıldığında hiçbiri sorunlu görünmez. Ancak bir arada bakıldığında ortaya çıkan şey, bir hayatın kurulmamış olmasıdır.
Sosyal tarafı da aynı mantıkla işler. Yeni tanışılan kişilere mesafe konur, çünkü yakınlaşmak ayrılığı zorlaştıracaktır. Böylece kişi, ayrılık ihtimaline karşı kendini korurken bugünkü yalnızlığı garantiler. Korunan şey gelecekteki acıdır; ödenen bedel bugünkü hayattır.
Bir de tersi vardır ve daha az konuşulur. Bazı kişiler bulundukları yere tümüyle yerleşir, Türkiye ile bağlarını inceltir, "ben artık buralıyım" der. Bu da bir çözüm gibi görünür ama bazı vakalarda aynı askıda kalmanın diğer yüzüdür: karar verilmemiş, sadece bir taraf kesilmiştir.
Karar vermek neden bir kayıp gibi hissettiriyor?
Çünkü iki seçenek de bir yası zorunlu kılar. Dönmek, burada kurulan hayatı bırakmayı gerektirir. Kalmak, geride bırakılanın bir daha geri gelmeyeceğini kabul etmeyi gerektirir. Kararsızlık bu iki yası da ertelemenin yoludur. Karar verilmediği sürece hiçbir şey kaybedilmemiş sayılır ve bu yüzden kararsızlık, rahatsız edici olduğu hâlde korunur.
Bu, kararsızlığa bakışı değiştirir. Kararsızlık artık bir eksiklik değil, bir işlevdir. İşlevi olan hiçbir şey, işlevi anlaşılmadan bırakılmaz.
Askıda yaşamanın en çarpıcı hâli, karar vermiş görünen kişilerde görülür. Ev alınmıştır, tapu çıkmıştır, kredi ödenmektedir. Duvarlara hiçbir şey asılmamıştır. Dışarıdan bakan herkes yerleşmiş bir insan görür. İçeride ise yerleşme henüz olmamıştır, çünkü yerleşmek satın almakla değil, geri dönülemez bir şey yapmakla olur. Çiviyi çakmak, satın almaktan daha bağlayıcıdır.
Bu söylendiğinde sık gelen itiraz şudur: "Ama ben karar verdim, evi aldım." Cevabım şu olur: karar bir kez verilen bir şey değil, sürdürülen bir şeydir. Ev almak kararın başlangıcıdır; yerleşmek ise onu her gün yeniden vermektir.
Yasın iki yönlü olduğunu görmek de rahatlatır. Kişi çoğu zaman yalnızca dönmenin kaybını hesaplar, kalmanın kaybını hesaplamaz. Oysa kalmak da bir şeyi gömer: geri dönülecek bir yer fikrini. O fikir gömülmediği sürece bugün tam kurulamaz.
Bu yüzden "artık bir karar ver" demek işe yaramaz. O cümle kişiden aslında yas tutmasını istemektedir ve kişi henüz hazır değildir. Hazır olmadığı yerden verilen karar da taşınmaz; birkaç ay sonra yeniden açılır. Türkiye'de yaşlanan anne babaya duyulan sorumluluk da çoğu zaman bu kararın bir parçasıdır; bu yük uzaktaki ebeveyn ve suçluluk yazısında ele alındı.
"Nasılsa döneceğim" cümlesi ne işe yarıyor?
Bu cümle bir plan değil, bir emniyet sübabıdır. Bulunulan yerde yaşanan zorluklar geçici sayıldığında daha katlanılabilir hâle gelir. Cümle o an rahatlatır. Bedeli, rahatlamanın karşılığında kök salmanın ertelenmesidir; zorluk azalmaz, sadece ileri bir tarihe atılır.
Bu cümleyi kullanan kişilerin çoğu, dönmek için somut bir plan yapmamıştır. Tarih yoktur, koşul yoktur, hazırlık yoktur. Cümle işlevini zaten planlanmadığı için görmektedir.
Bunu fark etmek başlangıçta rahatsız edicidir. "Yani hiç dönmeyecek miyim" diye sorulur. Cevabım şudur: dönebilirsiniz ya da dönmeyebilirsiniz, ama bu cümle o kararı yaklaştırmıyor, uzaklaştırıyor.
Cümlenin yerine konulabilecek şey şudur: "Şu an buradayım." Bu cümle dönüşü iptal etmez, sadece bugünü serbest bırakır.
Türkiye'yi gerçekte nasıl hatırlıyorum?
Uzakta geçen süre arttıkça hatırlanan Türkiye ile bugünkü Türkiye arasındaki fark büyür. Kişi ayrıldığı andaki hâli hatırlar; oradaki hayat ise devam etmiştir. Dönüş hayali çoğu zaman bugünkü bir ülkeye değil, geçmişte kalmış bir döneme kurulur ve bu fark ziyaretlerde açığa çıkar.
Ziyaretlerden sonra gelen karışıklık bu yüzdendir. "Gittim ama aradığımı bulamadım" cümlesi sık duyulur.
Aranan şey çoğu zaman bir ülke değil, bir zamandır: gençlik, arkadaş çevresinin bir arada olduğu yıllar, sorumlulukların az olduğu dönem. O zaman geri gelmeyeceği için, dönüş de onu geri getiremez.
Bu ayrımı yapmanın pratik bir yolu var. Burada işe yarayan soru şudur: döndüğünüzde sıradan bir salı sabahı nasıl geçecek? Kalkış saati, kahvaltı, işe gidiş, akşam kiminle konuşulacağı. Cevap veremeyen kişi çoğu zaman bir zamanı özlemektedir; anlatabildiği tek şey bir atmosferdir. Cevap verebilen kişi ise gerçekten bugünkü hâliyle oradaki hayatı istemektedir ve onunla çalışmanın yönü tümüyle farklıdır.
Bu ayrım kararın sağlamlığını belirler. Özlenen şey bir zamansa, dönmek onu geri getirmeyecektir ve bu beklentiyle verilen karar hayal kırıklığıyla biter. Dönenlerin bir bölümünün kısa süre sonra geri gelmesinin sebebi budur. Özlenen şey gerçekten bir yerse, dönüş işe yarar bir seçenektir ve arkasında durulabilir.
Bunu konuşmak dönüş fikrini yıkmaz, gerçekçi hâle getirir. Gerçekçi bir dönüş planı yapılabilir; hayale dayalı bir plan yapılamaz ve yıllarca askıda kalır.
Karar vermek zorunda mıyım?
Hayır. Birçok kişi bu kararı hiç vermeden, iki ülkeyle de bağını koruyarak yaşar ve bu geçerli bir hayattır. Sorun karara varılmamış olmasında değil, kararsızlığın yaşamayı askıya almasındadır. Karar verilmese bile bulunulan yerde kök salmak mümkündür ve çoğu kişi için asıl ihtiyaç budur.
Bu cevap bazı kişileri rahatlatır, bazılarını ise itiraza iter. İtiraz edenler genellikle netlik arayan kişilerdir ve belirsizliği taşımak onlar için gerçekten zordur.
Onlarla yapılan çalışma farklı ilerler. Kararın kendisine değil, belirsizliğe tahammül kapasitesine bakarız. Belirsizlik neden bu kadar zor geliyor, geçmişte belirsizlik neye mal olmuş, karar vermemek kimin için tehlikeliydi.
Bu sorular çoğu zaman göçle ilgisi olmayan yerlere çıkar. Çocuklukta öngörülemez bir evde büyümüş biri için belirsizlik yalnızca rahatsız edici değil, tehdit edicidir. Böyle bir kişi karar vermeye çalışırken aslında güvenlik arıyordur ve hiçbir karar o güvenliği sağlamayacaktır.
Eşim ve ben aynı fikirde değilsek?
Çiftlerde dönme isteğinin farklı olması sık görülür ve genellikle iki kişinin göçten farklı biçimde etkilenmesinden kaynaklanır. Dili daha iyi konuşan, işini kuran ya da sosyal çevre edinen taraf kalmaya, bunları kuramayan taraf dönmeye eğilimlidir. Tartışma ülke üzerinden yürür ama asıl konu, iki kişinin aynı yerde farklı hayatlar yaşıyor olmasıdır.
Bu tartışmalar zamanla tekrara girer. Aynı cümleler, aynı sıra, aynı bitiş.
Çift görüşmelerinde ilk adım konuyu ülkeden çıkarmaktır. "Dönelim mi" sorusu yerine "burada sen neyi yaşıyorsun" sorusu konur. Çoğu zaman ortaya çıkan şey şudur: dönmek isteyen taraf ülkeyi değil, kendini yeniden bulmayı istemektedir.
Bu netleştiğinde tartışmanın konusu değişir ve çözülebilir hâle gelir. Ülke değiştirmeden de kurulabilecek şeyler ortaya çıkar.
Çocuğum varsa karar nasıl değişiyor?
Çocuk olduğunda karar yalnızca iki yetişkinin değil, çocuğun da hayatını belirler ve bu durum kararı hem zorlaştırır hem kolaylaştırır. Zorlaştırır çünkü sorumluluk büyür. Kolaylaştırır çünkü çocuğun okul dönemi, dil gelişimi ve sosyal çevresi somut bir takvim dayatır ve belirsizliği azaltır.
Ebeveynler bu noktada çoğu zaman kendi isteklerini bastırır. "Çocuğum için buradayım" cümlesi hem doğru hem de bazı vakalarda kendi kararını ertelemenin bir biçimidir.
Bu cümleyi ele almak gerekir, çünkü çocuğa yüklenen bir feragat, ileride çocuğun taşıyamayacağı bir borç hâline gelebilir. "Senin için kaldık" cümlesini büyürken duyan çocuklar, ebeveynlerinin mutsuzluğundan kendini sorumlu tutar.
Bir başka gerçek de şudur: çocuk büyüdükçe kararın penceresi daralır. Küçük yaşta taşınma çocuk için görece kolaydır; ergenlikte taşınma ise kurulmuş bir sosyal dünyayı dağıtır. Bu, kararın aciliyetini artırır ve birçok aile bu daralmayı fark etmeden yıllarını geçirir. Yurtdışında büyüyen çocukla kurulan duygusal dilin bu karara nasıl yansıyabildiği çocukla duygusal dil kopukluğu yazısında anlatıldı.
Bu konu terapide nasıl çalışılır?
Çalışma karar vermeye yönelmez, çünkü kararı terapist veremez ve vermemelidir. Ele alınan şey kararsızlığın kişiye ne yaptığıdır: neyi erteletiyor, hangi ilişkileri askıda tutuyor, hangi eski korkuyu canlı tutuyor. Bunlar çalışıldıkça kişi karar vermeden de yaşayabilir hâle gelir ve karar çoğu zaman o noktadan sonra kolaylaşır.
Somut düzeyde başlanacak yer genellikle şudur: bulunulan yerde ertelenmiş ne var. Liste çıkarılır. Sonra en küçük olanından başlanır.
Bu küçük adımların etkisi tahmin edilenden büyüktür. Duvara bir raf takmak, bir kursa yazılmak, bir arkadaşlığı derinleştirmek. Bunlar dönüşü iptal etmez, sadece bugünü yaşanır kılar. Kişi kök saldıkça, karar da daha az acil hâle gelir.
Derin katmanda çalışılan şey aidiyettir. Kişinin nereye ait hissettiği, aidiyeti neyin verdiği, geçmişte bir yere ait hissedip hissetmediği. Burada çoğu zaman göçten çok önceye giden bir öykü çıkar: kendi ailesinin içinde de tam yerini bulamamış olmak, hep bir adım dışarıda durmak.
O öykü görüldüğünde şu fark edilir: aranan şey bir ülke değil, bir yerde olabilme duygusudur. Ve o duygu, adres değiştirerek bulunamaz.
Bağlanma çerçevesi burada devreye girer. Bir yere ait hissedebilmek, bir insana güvenle bağlanabilmekle yakından ilişkilidir. Güvenli bağ kuramamış biri hiçbir ülkede tam yerleşemez, çünkü yerleşme duygusu coğrafyadan değil ilişkiden gelir. Bu görüldüğünde çalışmanın konusu ülke olmaktan çıkar.
Burada da sıralama kişiye göre kurulur. Kimi danışanla uzun süre somut düzenlemelerde kalmak gerekir; aidiyet konuşması onlar için henüz soyuttur ve uzaklaştırır. Kimiyle ise pratik öneriler ilk günden boşa düşer, çünkü mesele rafın takılıp takılmaması değildir ve kişi bunu zaten hisseder.
Kararsızlığı yalnızca belirsizliğe tahammül üzerinden okumak ve çalışmayı karar verme kapasitesi üzerine kurmak yaygın bir yaklaşımdır. Bu çerçevede verilen kararların bir kısmının arkasında durulamaz; birkaç ay sonra konu yeniden açılır. Bu yüzden önce şu sorulmalıdır: bu kişi hangi kaybı göze alamıyor. Kayıp konuşulabilir hâle geldiğinde karar çoğu zaman kendiliğinden geliyor ve bu kez yerinde kalıyor.
Ne zaman destek almak gerekir?
Kararsızlık yıllardır sürüyorsa, günlük hayatta belirgin bir erteleme yaratıyorsa, ilişkilerde gerilim kaynağı hâline geldiyse ya da kişi kendini bulunduğu yerde hiç yerleşmemiş hissediyorsa değerlendirme önerilir. Uyku, iştah ya da ruh hâlinde belirgin değişiklik eşlik ediyorsa beklemek doğru değildir.
Bu konuda destek almak, dönme kararını da kalma kararını da zorlamaz. Amaç, kararın hangisi olursa olsun, kişinin o kararı taşıyabilir durumda olmasıdır.
Görüşmeler online yürütülür ve Türkiye saatine göre planlanır. Bulunduğunuz ülkenin saatiyle uyumlu aralıklar birlikte belirlenir. Klinik psikolog olarak çalışma yaklaşımım ve mesleki geçmişim ayrı bir sayfada yer alıyor.
Bilgilendirme notu: Bu sitede yer alan içerikler yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Yazılarda kullanılan bazı kişi, olay ve vaka örnekleri eğitim ve açıklama amacıyla kurgulanmış veya birden fazla gerçek deneyimin anonimleştirilmiş ve değiştirilmiş birleşimlerinden oluşturulmuştur. Herhangi bir kişiyle veya olayla birebir benzerlik tesadüfidir. İçerikler psikolojik değerlendirme, tanı veya tedavi yerine geçmez.
Bu yazıda yer alan vaka örneği, konunun daha anlaşılır şekilde açıklanabilmesi amacıyla oluşturulmuş kurgusal bir senaryodur.
Profesyonel destek almak ister misiniz?
Randevu talebi veya merak ettikleriniz için benimle iletişime geçebilirsiniz.
