Travma, zihinsel bir iz olmakla birlikte bedenin de derinlerine işler. Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) yaşayan bireyler yalnızca olayı hatırlamıyor; onu bedensel düzeyde de yeniden deneyimliyor. Kalp hızlanması, kas kasılması, nefes tutulması: bunlar anı değil, anının bedendeki izi.
Bu yazıda Çanakkale'deki muayenehaneme başvuran ve iş kazasına bağlı TSSB tanısı alan bir vakanın EMDR sürecindeki ilerleyişini aktaracağım.
Vaka Tanımı
Tolga, 42 yaşında bir inşaat ustasıydı. Çanakkale'de bir yapı şantiyesinde çalışırken çöken iskeletten düşmüştü; kırık geçirmiş, birkaç hafta hastanede kalmıştı. Fiziksel iyileşmesi tamamlanmıştı; ama beş ay sonra hâlâ o günü yaşıyordu.
"Gözlerimi kapattığımda düşme anını görüyorum," dedi ilk seansta. "Ses geldiğinde, biri masaya vururken bile sıçrıyorum. Şantiyeye dönemiyorum."
Flashback, hipervigilans (aşırı tetikte olma) ve kaçınma: üç ana TSSB belirtisi belirgindi. Uyku bozukluğu eşlik ediyordu; gece kâbuslar görüyor, sabah dinlenmiş uyanamıyordu.
TSSB Kontrol Listesi (PCL-5) uygulandı; skor 54, kesin TSSB tanı eşiğinin oldukça üzerinde.
Beden Hafızası: Ne Anlama Geliyor?
Peter Levine'nin somato-deneyimsel yaklaşımı ve Bessel van der Kolk'un öncü çalışması, travmanın beyin sapı düzeyinde kodlandığını ve sözel/bilişsel süreçlerin bu düzeye ulaşmakta güçlük çektiğini ortaya koyuyor.
Tolga'nın durumu bu kavramı somutlaştırıyordu: düşmeyi "bitti" olarak biliyor, güvende olduğunu söylüyordu. Ama prefrontal korteksin bu bilgisi, amigdalaya ve beyin sapına ulaşamıyordu. Tehdit tepkisi hâlâ aktifti.
EMDR, bu beden düzeyindeki hafızayla çalışmayı mümkün kılan yöntemlerden biri. Bilateral stimülasyon, beyin sapındaki bilgi işlemeyi aktive ederek anının cortex düzeyinde yeniden bağlanmasına zemin hazırlıyor.
EMDR Protokolü: Aşamalar
**Tarihçe alma ve hazırlık:** İlk iki seans tarihçe alma, psikoeğitim ve kaynak kurma (resource installation) aşamasına ayrıldı. Tolga'ya "güvenli yer" imgesi kuruldu; kaygı yükseldiğinde başvurabileceği bir iç kaynak.
**Değerlendirme:** Hedef anı: düşme anındaki o kesit. Negatif biliş (olumsuz öz-inanç): "Güvende değilim." Pozitif biliş (değiştirilmek istenen inanç): "Artık güvende olabilirim." Duygu: korku. Beden lokasyonu: göğüs ve boğaz. Öznel rahatsızlık birimi (SUDS): 9/10.
**Duyarsızlaştırma:** EMDR seansının çekirdeği. Tolga hedef anıyı zihninde tutarken terapist sağ-sol bilateral göz hareketi uyarısı verdi. Her set sonrası Tolga gözlemini paylaştı; yönlendirme olmadan takip etti.
İlk sette: "Düşmeyi görüyorum. Ses var, çok yüksek bir ses." Üçüncü sette: "Biraz uzaklaştı gibi. Ama hâlâ korkutucu." Sekizinci sette: "Sanki eski bir film izliyorum. Oradayım ama uzaktan bakıyorum."
Bu "uzaklaşma" hissi, EMDR'ın temel mekanizmalarından birini yansıtıyordu: anının duygusal yükünün azalması. Olay değişmiyordu; ama anıya yüklenen tehdit algısı güncellendi.
Beden Duyumları ve Süreç
Tolga'nın sürecinde beden duyumları merkezi rol oynadı. EMDR seanslarında yalnızca görüntü değil; göğüs sıkışması, boğazda düğüm ve kas gerginliği de takip edildi.
Altıncı seansta Tolga şunu aktardı: "Görüntü geliyor ama boğazım artık sıkışmıyor. Sanki eski bir refleks." Bu söz önemliydi; bedensel belirtinin zayıflaması, beden hafızasının yeniden işlendiğinin işareti.
Dokuzuncu seansta SUDS skoru 2'ye düşmüştü. Tolga düşme anını anlatabiliyordu; korku hâlâ vardı ama dayanılır bir düzeydeydi.
Çanakkale'de Travma: Görünmez Yükler
Çanakkale'de inşaat ve tarım sektöründe çalışan birçok kişi iş kazaları sonrası psikolojik destek almıyor. İki neden öne çıkıyor: birincisi, "erkek adam ağlamaz" gibi toplumsal normlara dayalı yardım arama direnci; ikincisi, ruh sağlığı hizmetlerine erişimde kentsel-kırsal uçurum.
Tolga da bu tablonun içindeydi. Beş ay sonra başvurmasının nedeni, çalışamaz hale gelmesiydi. "Şantiyeye dönmem lazım. Ailem var," dedi ilk seansta. Ekonomik baskı, terapötik motivasyonun bir parçasıydı.
Bu gerçekliği ciddiye aldım. Çalışma kapasitesinin geri kazanılması, klinik hedefin somut ve işlevsel boyutuydu.
İlerleme ve Zorluklar
EMDR süreçleri bazen "tıkanır". Tolga'nın onuncu seansında "galip gelen inanç" çalışmasında zorluk çekti: "Güvende olabilirim" inancını benimsemesi güçtü.
Bu noktada biliş kurulum protokolüne geçtim. Tolga ile kazadan bu yana güvende hissettiği anları bulduk. Kızıyla yürüyüş yaptığı sabahı andı. "O anda güvendeyim," dedi.
Bu anı, pozitif biliş için kaynak olarak kullandık. Sonraki iki seansta "güvende olabilirim" inancı giderek daha inandırıcı hale geldi.
Klinik Sonuçlar
On iki seans sonunda PCL-5 skoru 54'ten 18'e geriledi. Flashback sıklığı dramatik biçimde azaldı; kabuslar haftada birden az yaşanıyordu. Hipervigilans belirtileri geriledi.
En önemli işlevsel sonuç: Tolga dört ayın ardından şantiyeye döndü. İlk gün zor olmuştu; ama gitmişti. Ve ikinci gün de gitmişti.
"Oraya bakınca artık o an gelmiyor," dedi son seansta. "Bazen geliyor ama bekleyebiliyorum."
Bu "bekleyebiliyorum" cümlesi, travma tedavisinin özünü yansıtıyor: anıyı silmek değil; anı geldiğinde onu taşıyabilmek.
Sonuç
EMDR, sözel işlemenin yetersiz kaldığı travma vakalarında güçlü bir araç. Tolga vakası, "beden hafızası" kavramının hem teorik hem de klinik önemini somutlaştırdı.
Travma yalnızca zihinsel değildir; ve tedavisi de yalnızca konuşmaktan ibaret değildir. Bedenin anıyı bırakması için bazen bedenin de sürecin içinde olması gerekiyor.
Bilgilendirme notu: Bu sitede yer alan içerikler yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır. Yazılarda kullanılan bazı kişi, olay ve vaka örnekleri eğitim ve açıklama amacıyla kurgulanmış veya birden fazla gerçek deneyimin anonimleştirilmiş ve değiştirilmiş birleşimlerinden oluşturulmuştur. Herhangi bir kişiyle veya olayla birebir benzerlik tesadüfidir. İçerikler psikolojik değerlendirme, tanı veya tedavi yerine geçmez.
Bu yazıda yer alan vaka örneği, konunun daha anlaşılır şekilde açıklanabilmesi amacıyla oluşturulmuş kurgusal bir senaryodur.
Profesyonel destek almak ister misiniz?
Randevu talebi veya merak ettikleriniz için benimle iletişime geçebilirsiniz.
